Το φαινόμενο gentrification: ερμηνεία και ανάλυση

Άλκηστη Πρέπη

Το παρόν άρθρο επιχειρεί να προσεγγίσει το φαινόμενο του εξευγενισμού –του γνωστού gentrification–, μέσα από την ανάλυση των παραδειγμάτων τριών πόλεων, της Αθήνας, του Παρισιού και της Νέας Υόρκης. Από την ανάλυση αυτή εμφανίζονται τόσο οι ομοιότητες όσο και οι διαφορές στην διαδικασία του εξευγενισμού, ενός φαινομένου που, παρά τα κοινά χαρακτηριστικά που μπορεί να παρουσιάζει στις διάφορες περιοχές, στην κάθε περίπτωση ενσωματώνει και τις ιδιαιτερότητες του κάθε τόπου. Έτσι, ενώ και στα τρία παραδείγματα ο εξευγενισμός δείχνει να προωθεί παρόμοιες νέες χρήσεις που απευθύνονται στα μεσαία και ανώτερα κοινωνικο-οικονομικά στρώματα, παρατηρούμε διαφορές όσον αφορά στον χρόνο εμφάνισης του φαινομένου, στην έντασή του αλλά, κυρίως, στον βαθμό ολοκλήρωσής του και στον ρόλο που διαδραματίζει σε αυτό το ίδιο το κράτος. Το άρθρο αποτελεί μεταπτυχιακή εργασία στο ΔΠΜΣ Αρχιτεκτονική-Σχεδιασμός του Χώρου, Κατεύθυνση Β΄ Πολεοδομία Χωροταξία, με επιβλέποντες τους Αθ. Αραβαντινό και Μ. Μάρκου, και παρουσιάστηκε τον Μάρτιο του 2014. 

386051891_e1fd80dc5b_o

 

Το gentrification βρίσκεται, σήμερα, στο κέντρο πολλών συζητήσεων που έχουν να κάνουν με την ανάπλαση και τις μεταλλαγές των αστικών κέντρων, ως βασικό και εν εξελείξει στοιχείο της παραγωγής του αστικού χώρου. Αποτελεί αμφισβητούμενη έννοια, και, ενώ το μεγαλύτερο κομμάτι της βιβλιογραφίας αναπτύσσει τις αρνητικές επιπτώσεις του, υπάρχει και η άποψη ότι μέσω του gentrification, τα κέντρα πόλεων αναβιώνουν και επανεντάσσονται στο ζωντανό ιστό της πόλης. Ωστόσο, το ζήτημα δεν είναι να αναλυθεί το φαινόμενο με τους ηθικούς όρους του “καλού” και του “κακού”, παρά να μελετηθεί σε βάθος, με αντικειμενικό, επιστημονικό και κριτικό τρόπο. Κι αυτό, διότι η σημασία του στην παραγωγή αστικού χώρου είναι τέτοια, που το κάνει να σχετίζεται άμεσα με όλες τις κλίμακες του χώρου αυτού: από τον κάτοικο, στη γειτονιά, στην πόλη, στις δημοτικές αρχές αλλά ακόμα και στις κυβερνητικές πολιτικές που ακολουθούνται, σε εθνικό και παγκόσμιο επίπεδο. Συνέχεια

Ζητήματα υποβάθμισης – εξευγενισμού στο ιστορικό κέντρο της Αθήνας: Σχεδιάζοντας στον ιστό Ευριπίδου – Αθηνάς – Πειραιώς

Η διπλωματική εργασία που δημοσιεύουμε εδώ παρουσιάστηκε από τους Μάνο Σκούφογλου και Χριστίνα Πάλλιου στην Αρχιτεκτονική ΕΜΠ τον Ιούλιο του 2008 με επιβλέπουσες τις καθηγήτριες Θεανώ Φωτίου και Μαρία Μαντουβάλου. Το πεδίο της διερεύνησης στην καρδιά του κέντρου της Αθήνας, ορίζεται από το τρίγωνο των οδών Ευριπίδου, Αθηνάς και Πειραιώς. Η συγκεκριμένη περιοχή, ανάμεσα στο Μεταξουργείο και το Ψυρρή, δεν έχει υποστεί κανενός είδους εξευγενισμό, φιλοξενεί πολλούς μετανάστες και θεωρείται «υποβαθμισμένη». Χαρακτηρίζεται από ανομοιογένεια, μικρή αναλογικά χρήση κατοικίας, πολλές (και άτυπες) εμπορικές δραστηριότητες και σημαντικά αστικά κενά: ενώ τα ισόγεια των κτιρίων και ο παρακείμενος δημόσιος χώρος χαρακτηρίζονται από έντονη πυκνότητα χρήσεων, οι όροφοι των κτιρίων έχουν σε κάποιο βαθμό εγκαταλειφθεί.

Σε ό,τι αφορά τη σχεδιαστική πρόταση, στον άξονα που συνδέει τη Βαρβάκειο αγορά με την πλατεία Κουμουνδούρου, επιλέγονται πέντε κενά ή σχεδόν κενά κτίρια στα οποία πραγματοποιούνται εκτεταμένες μετασκευές ενώ εγκαθίστανται νέες χρήσεις. Παράλληλα σχεδιάζεται η σύνδεσή τους που σημαίνεται με φυτεύσεις και στοιχεία αστικού εξοπλισμού. Το αρχιτεκτονικό λεξιλόγιο είναι απλό (μεταλλικά πλέγματα, στήλες από επιμήκη παράθυρα, χρωματιστά στοιχεία εισόδου) και λαμβάνεται ιδιαίτερη φροντίδα ώστε ο σχεδιασμός να απευθύνεται στους σημερινούς κάτοικους και επισκέπτες της περιοχής, μετανάστες και ντόπιους, και όχι σε άλλες, οικονιμικά ανώτερες κοινωνικές ομάδες, οι οποίες θα εποικίσουν την περιοχή, όπως αντιλαμβάνεται συνήθως ο κυρίαρχος λόγος την «αναβάθμιση». Πρόκειται για μία πρόταση που επιχειρεί να αντιμετωπίσει τις τάσεις ερήμωσης του κέντρου και τον κοινωνικό αποκλεισμό, χωρίς να καταφεύγει στην κοινωνική ισοπέδωση του εξευγενισμού. Συνέχεια

Πραγματοποιήθηκε η εκδήλωση για το gentrification στην Αρχιτεκτονική ΕΜΠ

Πραγματοποιήθηκε χθες τη Δευτέρα 11 Απριλίου η εκδήλωση για το gentrification που διοργάνωσε το φοιτητικό σχήμα Αριστερή Κίνηση Αρχιτεκτονικής – ΕΑΑΚ στην Αρχιτεκτονική Αθήνας, με τη συμμετοχή αρκετών φοιτητών, κάποιων μεγαλύτερων και μερίδας καθηγητών της σχολής. Παραθέτουμε παρακάτω την ενδιαφέρουσα εισαγωγική τοποθέτηση του σχήματος.

ΤΟ GENTRIFICATION ΚΑΙ Η ΠΡΟΣΑΡΜΟΓΗ ΤΟΥ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟΥ ΣΤΙΣ ΑΝΑΓΚΕΣ ΤΗΣ ΑΓΟΡΑΣ

Το ζήτημα του χώρου και της διαχείρισης του, αποτέλεσε στρατηγικό ζήτημα στη γέννηση και επικράτηση του καπιταλιστικού τρόπου παραγωγής. Οι ανάγκες  χωρικής οργάνωσης της σφαίρας της παραγωγής και της κυκλοφορίας αποτυπώνονται σε υλικό επίπεδο χαρακτηρίζοντας ένα αρθρωμένο σύνολο σχέσεων εξουσίας σε πολλαπλές χωρικές κλίμακες. Οι ανάγκες αναπαραγωγής αυτών των σχέσεων για τη στρατηγική επικράτηση ενός συγκεκριμένου ταξικού συσχετισμού δυνάμεων περνάει και μέσα απ’ το χώρο. Τόσο μέσα από τη διεύρυνση των δυνατοτήτων άμεσης κερδοφορίας του κεφαλαίου (real -estate, ταχύτερη οργάνωση των δικτύων παραγωγής κλπ) όσο και μέσα από τη συμβολική επικράτηση της κυρίαρχης -αστικής κουλτούρας στην καθημερινότητα του σύγχρονου ανθρώπου. Επομένως, το ζήτημα  του χώρου, της διαχείρισης του αλλά και της αρχιτεκτονικής παρέμβασης δεν αποτελεί ένα ζήτημα τεχνικό που βυθίζεται στους κανόνες και τις νόρμες του ιδιαίτερου αυτού αντικειμένου, αλλά ένα ζήτημα πρωτίστως πολιτικό που η εξέτασή του αλλά και η παρέμβαση σε αυτό επικαθορίζεται από μια πολιτική στάση και τοποθέτηση. Ο χώρος λοιπόν είναι πολιτικός, όχι επειδή μπορούμε να τον εξετάσουμε «και έτσι» αλλά επειδή αυτή είναι η κυρίαρχη διάστασή του. Συνέχεια

Gentrification: Εκδήλωση τη Δευτέρα 11/4, 6:00μμ στην Αρχιτεκτονική

Διοργανώνεται από το φοιτητικό σχήμα Αριστερή Κίνηση Αρχιτεκτονικής – ΕΑΑΚ

GENTRIFICATION – ΕΞΕΥΓΕΝΙΣΜΟΣ

Τι είναι; Αν κάποιος έβλεπε το φαινόμενο ως παρατηρητής, χωρίς να προσπαθούσε να το εξηγήσει, μάλλον θα έλεγε ότι είναι η διαδικασία κατά την οποία μέλη των ανώτερων κοινωνικών στρωμάτων (gentry) εγκαθίστανται σε υποβαθμισμένες εργατικές περιοχές του κέντρου της πόλης, αναβαθμίζοντας το κτιριακό απόθεμα και εκδιώκοντας/εκτοπίζοντας παράλληλα τους παλαιούς κατοίκους.

Γιατί συμβαίνει; Αν προσπαθούσαμε να το εξηγήσουμε θα το περιγράφαμε ως τη διαδικασία κερδοσκοπίας πάνω στη γη μέσω της οποίας το κτηματομεσιτικό και το κατασκευαστικό κεφάλαιο προωθούν την απαξίωση περιοχών με πραγματικούς ή/και συμβολικούς όρους ώστε αγοράζοντας φτηνά στη συνέχεια να αυξήσουν τις τιμές γης, αποσπώντας όσο το δυνατόν μεγαλύτερη υπεραξία (με τη μορφή της αυξημένης γαιοπροσόδου) από τη γη και το κτισμένο περιβάλλον. Συνέχεια