Σκέψεις για έναν πράσινο ΓΟΚ

prasinosGOK02Ελένη Βαφειάδου

Αφετηρία του προβληματισμού του παρόντος άρθρου αποτελεί το γεγονός ότι ο ΚΕΝΑΚ, αποτελώντας αντιγραφή προτύπων από χώρες με ψυχρότερα κλίματα και μικρότερη ηλιοφάνεια, προωθεί μονομερώς την τοποθέτηση καλών κουφωμάτων, μόνωσης, λεβητών, κ.ά. αγνοώντας τις αρχές του βιοκλιματικού σχεδιασμού (περισσότερα δείτε εδώ). Συνεπώς προτείνεται μια μεθοδολογία καθορισμού βιοκλιματικών κανόνων στη διαμόρφωση των όψεων, η οποία θα μπορούσε να αποτελέσει στοιχείο ενός νέου πράσινου οικοδομικού ή κτιριοδομικού κανονισμού, μακριά από έντονα κανονιστικές λογικές που περιορίζουν υπερβολικά τη σχεδιαστική έκφραση, ανάγοντας την αρχιτεκτονική σε εφαρμογή έτοιμων μορφολογικών λύσεων.

Το άρθρο αποτελεί αναδημοσίευση από το περιοδικό «αρχιτέκτονες», τεύχος 7.

Αφετηρία αυτού του άρθρου είναι ο προβληματισμός σε σχέση με τον ΚΕΝΑΚ, όπως διαμορφώθηκε στην Ελλάδα, κυρίως ως μηχανική μεταφορά προτύπων κελύφων που απευθύνονται σε βόρεια κλίματα, αντί για την προσαρμογή των βιοκλιματικών – φιλικών προς το περιβάλλον – αρχών στο μεσογειακό κλίμα. Πράγματι, αν θεωρηθεί πως μια κριτική στον ΚΕΝΑΚ, που έγινε στην αρχή της υποχρεωτικής εφαρμογής του, ήταν πρώιμη ή βιαστική, τα ίδια ζητήματα εξακολουθούν να υπάρχουν. Αντίθετα, ο ίδιος ο κανονισμός δεν έχει ακόμα ανανεωθεί από την αρχική του εφαρμογή τόσα χρόνια μετά! Επίσης αφετηρία αποτελεί η διαπίστωση, πως είτε με ΓΟΚ, είτε με ΝΟΚ, μια λιγότερο ενεργοβόρα αρχιτεκτονική όχι μόνο δεν έχει επιτευχθεί, αλλά ούτε καν έχουν μπει τα θεμέλιά της, παρά γίνονται επικλήσεις σε αυτήν.

Σκοπός είναι να διερευνηθεί εάν είναι εφικτό να «περάσουν» βιοκλιματικές αρχές στο σχεδιασμό οργανωμένα και αποτελεσματικά με τρόπο καθολικό. Δηλαδή μέσα από κανονιστικά πλαίσια όπως αυτό του ΓΟΚ, ώστε η «βιοκλιματικότητα» ενός κτιρίου να μην επαφίεται αποκλειστικά στην καλή θέληση του χρήστη ή του μελετητή, ούτε να εξαντλείται στην επιλογή «ενεργειακών» κουφωμάτων και ενός καλού λέβητα, όπως ουσιαστικά «προτείνει» ο ΚΕΝΑΚ. Συγκεκριμένα θα παρουσιαστεί μια πιθανή μεθοδολογία /εργασία, που αφορά ένα κομμάτι του σχεδιασμού, την επεξεργασία των όψεων, με σκοπό την αποφυγή υπερθέρμανσής της το καλοκαίρι.

Καταρχάς είναι δόκιμη μέθοδος να μπαίνουν περιοριστικοί όροι που να καθορίζουν την αρχιτεκτονική σύνθεση και δη, στην όψη; Η ιστορία του ΓΟΚ δίνει μια πρώτη απάντηση, μιας και από το 1923 θεσπίζονται κανόνες που αφορούν την πρόσοψη και που ουσιαστικά συνεχίζουν να υπάρχουν στους διάφορους ΓΟΚ μέχρι αυτόν του ’85.

prasinosGOK01Βέβαια τότε οι κανόνες ήταν αισθητικοί. Θα μπορούσε να υπάρξει κάτι αντίστοιχο, όπου όμως το αισθητικό κριτήριο θα αντικαθίσταται από το βιοκλιματικό? Οπωσδήποτε υπάρχουν παθητικές τεχνικές βιοκλιματικής αρχιτεκτονικής, οι οποίες θα μπορούσαν να εφαρμοστούν άμεσα. Αυτό ωστόσο ίσως θα σήμαινε τον περιορισμό της αρχιτεκτονικής έκφρασης και πλούτου σε μια επιλογή έτοιμων λύσεων. Αρκετά ανελαστική λύση ειδικά στις μέρες μας που η «ελευθερία» αρχιτεκτονικής έκφρασης είναι ένα δύσκολα αμφισβητήσιμο δικαίωμα, αν και μάλλον αποτελεσματική από βιοκλιματικής πλευράς.

Η ελευθερία αυτή βέβαια, καταστρατηγείται διαρκώς από την πίεση για εξάντληση της δόμησης, την ευκολία στην κατασκευή, κλπ. Πιέσεις γνωστές, που δημιούργησαν την εικόνα των σύγχρονων ελληνικών πόλεων.

Ωστόσο η ελευθερία αυτή υπάρχει σαν αξία ανεξάρτητα από το αν εφαρμόζεται στην πράξη ή όχι, ακόμα και στην εποχή της κρίσης που τέτοια προβλήματα ακούγονται να βγαίνουν από τα ανάκτορα των Βερσαλλιών. Είναι οπωσδήποτε ένα ζήτημα ανοιχτό το αν η αρχιτεκτονική κοινότητα δέχεται αξιακά περιορισμούς στην έκφρασή της, όπως δεχόταν τη δεκαετία του ’40 και του ’50, ακόμα κι αν αυτοί δεν έχουν να κάνουν με έναν αισθητικό πατερναλισμό, αλλά με το ρεαλιστικό πρόβλημα του εξορθολογισμού του σχεδιασμού και της εισόδου μελέτης της θερμικής άνεσης ως αρχιτεκτονικού προβλήματος. Αν απαντήσουμε θετικά ότι όντως πρέπει η σύγχρονη αρχιτεκτονική να μπει σε ένα ορισμένο καλούπι, προκειμένου να ικανοποιήσει τις σύγχρονες απαιτήσεις εξοικονόμησης ενέργειας φτάνουμε στο ζήτημα του τι θα αφορά αυτό το «καλούπι» και από ποια διαδικασία θα προκύψει. Έχοντας την αρνητική εμπειρία της αντιεπιστημονικής προσέγγισης του ελληνικού ΚΕΝΑΚ, σχεδόν ό,τι και να προταθεί θα είναι πιο ορθολογικό.

prasinosGOK03Εξετάζοντας τα στοιχεία της όψης, όπως θέσαμε, προκύπτει το θέμα ανάπτυξης μιας μεθοδολογίας. Πρώτο πράγμα είναι η αξιολόγηση της ενεργειακής απόδοσης των όψεων του υπάρχοντος κτιριακού όγκου στην Ελλάδα, προκειμένου να βγουν συμπεράσματα για το σύνολο των μορφολογικών στοιχείων που κωδικοποιούνται μέσω ενός ΓΟΚ.

Κατηγοριοποίηση τύπων όψεων βάσει των ΓΟΚ τους, ως προς την ποσότητα ηλιακής ενέργειας που δέχονται τα πιο ευάλωτα στοιχεία τους (προσομοίωση στο ecotect).

Κατηγοριοποίηση τύπων όψεων βάσει των ΓΟΚ τους, ως προς την ποσότητα ηλιακής ενέργειας που δέχονται τα πιο ευάλωτα στοιχεία τους (προσομοίωση στο ecotect).

Στη συνέχεια θα μπορούσαν να απομονωθούν τα επιμέρους στοιχεία, να κατηγοριοποιηθούν (π.χ σκιασμός δυτικών ανοιγμάτων κατοικίας) και να συντεθούν εκ νέου σε ένα νέο ΓΟΚ ή κτιριοδομικό κανονισμό για την κάθε κατηγορία. Πρόκειται για μια σύνθετη, αλλά εφικτή διαδικασία, που οφείλει να εξετάσει ξεχωριστά τα μορφολογικά στοιχεία ανά προσανατολισμό και ενδεχομένως ανά χρήση (σε ένα κτίριο γραφείων δεν θέλουμε να μπαίνουν οι οριζόντιες ακτίνες του ήλιου καθ΄όλη τη χρονιά, λόγω θάμβωσης, ενώ σε μια κατοικία το χειμώνα το θέλουμε και το καλοκαίρι όχι).

prasinosGOK05Η ενεργειακή απόδοση της όψης, από τη στιγμή που τη θεωρούμε δείκτη και εργαλείο κατάλληλου σχεδιασμού, εξαρτάται χοντρικά από δύο παράγοντες: α. το υλικό της και β. από τον ήλιο που δέχεται πάνω της. Με το υλικό της (τα U-value) ασχολείται ο ΚΕΝΑΚ, οπότε δε θα ασχοληθούμε εδώ. Αυτός λοιπόν ο ήλιος έχει ένταση και προσανατολισμό – δηλαδή γεωμετρία, που διαφοροποιούνται στο χρόνο με τρόπο γενικά γνωστό εδώ και χιλιετηρίδες. Επομένως, μπορούν να υπολογιστούν π.χ τα μέγιστα μεγέθη προσπίπτουσας ηλιακής ακτινοβολίας για το καλοκαίρι για μια στάνταρ όψη συγκεκριμένου προσανατολισμού. Κατόπιν μπορούν να καθοριστούν τα μέγιστα επιτρεπτά όρια αυτής της ενέργειας. Ο ορισμός αυτού του κρίσιμου σημείου μπορεί να καθοριστεί και από το ετήσιο διάγραμμα μέσης κατανάλωσης ηλεκτρικής ενέργειας, ώστε να καθοριστεί σε ποιες περιόδους έχουμε μέγιστη κατανάλωση, δηλαδή υπερθέρμανση του κτιρίου. Εφόσον εντοπιστεί η χρονική περίοδος στην διάρκεια της οποίας θέλουμε να προστατεύσουμε το κτίριο από την υπερθέρμανση, μπορούμε να προχωρήσουμε σε καθορισμό των ανεπιθύμητων γωνιών του ήλιου ανά προσανατολισμό.

prasinosGOK06Με αυτό τον τρόπο δεν έχουμε πια αξιολογήσει την έτοιμη λύση ενός στάνταρ μορφολογικού στοιχείου π.χ τις διαστάσεις ενός εξώστη, αλλά έχουν αποκλειστεί γωνίες ήλιου που θεωρούμε ανεπιθύμητες για μια συγκεκριμένη χρήση και προσανατολισμό όψης. Οι γωνίες «ηλιακού αποκλεισμού» θα μπορούσαν να οδηγήσουν σε ένα αρχικό σχήμα του απαραίτητου σκιασμού, το οποίο θα οδηγήσει με τη σειρά του στον σχεδιασμό π.χ εξειδικευμένων πλαισίων και σκιάστρων ανοιγμάτων ή εξωστών. Έτσι θα προέκυπτε ένας σχεδιασμός που θα ανταποκρίνεται στις περιβαλλοντικές παραμέτρους και τις ενεργειακές απαιτήσεις, θα είναι εξειδικευμένος και όχι αλά καρτ, αλλά θα βασίζεται σε κοινές κατευθυντήριες γραμμές σχεδιασμού (guidelines). Προφανώς μιλάμε για ένα μελετημένο και ουσιαστικό ΓΟΚ και για αναβαθμισμένες αρχιτεκτονικές μελέτες, που θα διαφοροποιείται ανάλογα το εύκρατο κλίμα της Ελλάδας.

Προφανώς στο άρθρο αυτό δεν μπορεί να εξαντληθεί ένα τέτοιο θέμα, όπως δεν εξαντλείται στις προσχηματικές διαβουλεύσεις του opengov. Αλλά ήταν σημαντικό μέσα από ένα συγκεκριμένο πρόβλημα να φανεί πως τα πράγματα δεν χρειάζεται να είναι μόνο έτσι. Να αρκεστούμε με τα αυθαίρετα, με τα ενεργειακά πιστοποιητικά, ή με τις υπογραφές στους παραδοσιακούς οικισμούς. Υπάρχει πεδίο διεκδίκησης της ουσίας σε κάθε νόμο, που δεν έχει να κάνει με «μικροβελτιώσεις» τους. Αρκεί να βάλουμε κάτω τις γνώσεις μας και το υποκείμενο από το οποίο προερχόμαστε και το οποίο υπηρετούμε, την κοινωνία.

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s