Πολ(η)κατοίκιση / Μεταξουργείο: ένας προβληματισμός για την πόλη…

Δάφνη Δημοπούλου – Γούδα, Ευαγγελία Λαντζούνη, Ειρήνη Σφακιωτάκη

gammaΣτην παρούσα εργασία ο σχεδιασμός λαμβάνει χώρα σε ένα οικοδομικό τετράγωνο της περιοχής του Μεταξουργείου. Έχει προηγηθεί η τυπολόγηση των οικοδομικών τετραγώνων της περιοχής με βάση τη σχέση μεταξύ κτισμένου όγκου και ακάλυπτου χώρου. Οι προγραμματικές προθέσεις της εργασίας, η εισαγωγή μίας υπαίθριας λαϊκής αγοράς και ενός κτιρίου συλλογικής κατοίκησης στον ακάλυπτο χώρο, επιχειρείται να βρεθούν στους αντίποδες μιας λογικής εξευγενισμού των χρήσεων της περιοχής, η οποία δεν απευθύνεται στους σημερινούς της κατοίκους και χρήστες αλλά σε κάποια άλλα ανώτερα – και σύμφωνα με τον κυρίαρχο λόγο πιο επιθυμητά – κοινωνικά στρώματα. Πρόκειται για διπλωματική εργασία που παρουσιάστηκε στην Αρχιτεκτονική Ε.Μ.Π. τον Οκτώβριο του 2012, με επιβλέποντες καθηγητές τους Τ.Παπαϊωάννου και Δ.Παπαλεξόπουλο και σύμβουλο την Ρ.Κλαμπατσέα.

εικ1

εικ1

Με πεδίο αναφοράς το κέντρο της Αθήνας, όπως δομήθηκε και βιώνεται  σήμερα, τον ασφυκτικά δομημένο ιστό και την έλλειψη δημόσιου χώρου, τα αστικά κενά και τα ανεκμετάλλευτα παλιά κτηριακά κελύφη, αναρωτιόμαστε για  το πλαίσιο και το περιθώριο αστικών επεμβάσεων στις γειτονιές με σκοπό την αντιμετώπιση υπαρκτών προβλημάτων, σε συνάρτηση με ρεαλιστικούς οικονόμους παράγοντες (εικ1). Σύμφωνα με τον Alvaro Siza, πάντα υπάρχουν ρωγμές για επεμβάσεις σε έναν αστικό ιστό,  καθώς η πόλη είναι ένας ζωντανός οργανισμός που εξελίσσεται.

Η Αθήνα – αποσπασματικά ­- αλλάζει τα τελευταία χρόνια: πεζοδρομήσεις , κατασκευή του μετρό , συνοικίες του κέντρου που έχουν υποστεί αναπλάσεις σύμφωνα με τα κριτήρια  της  πολιτιστικής  βιομηχανίας, της εξυγίανσης των χρήσεων και του ανθρώπινου δυναμικού.

εικ.2

εικ.2

εικ.3

εικ.3

Η_ανάπλαση δεν υλοποιείται γενικά και αόριστα για την «πόλη», ούτε για τον «χρήστη» αλλά ενέχει το οικονομικό κριτήριο, επηρεάζει την τιμή των ακινήτων και λαμβάνει – ή όχι – ως κοινωνικό υποκείμενο σχεδίασης τον κάτοικο στον οποίο απευθύνεται. Ο σχεδιασμός μπορεί να είναι μέσο, αλλά είναι ένα μέσο που στην πραγμάτωσή του ενεργοποιεί χαρακτηριστικά όπως την προσβασιμότητα ή τον αποκλεισμό κοινωνικών στρωμάτων στις περιοχές και έχει αντίκτυπο στον τρόπο οργάνωσης του χώρου. Η χωρική διάσταση εμπεριέχει την κοινωνική και την οικονομική και για αυτό άλλωστε επίδικο στον σχεδιασμό των σημερινών πόλεων δεν είναι πια μόνο η παροχή μιας κατοικίας, αλλά το δικαίωμα του κατοίκου στην πόλη του.

εικ.4

εικ.4

Με αφορμή λοιπόν, την υλοποίηση του αρχιτεκτονικού  διαγωνισμού «102Χμεταξουργείο» από την ΓΕΚ ΤΕΡΝΑ, καθώς και την παρουσίαση της κατασκευαστικής  OLIAROS για την αναδόμηση του Μεταξουργείου στην φετινή Biennale της Βενετίας, αναρωτιόμαστε με τι είδους αντίληψη ξεκινάμε να αντιμετωπίσουμε πάγια πολεοδομικά προβλήματα της Αθήνας, αλλά και άλλα που οξύνονται λόγω της κρίσης: την υποβάθμιση περιοχών, την απομάκρυνση κατοίκων από το κέντρο, τις αναπτυσσόμενες μορφές  περιθωριοποίησης του αστικού χώρου και τις στρατηγικές αποσπασματικής ανάπτυξης με τη συμμετοχή του αρχιτέκτονα (εικ.3).

(όροι επέμβασης)

5lt

εικ.5

Στον αντίποδα των προτάσεων για εμπορευματοποίηση των γειτονιών, σχεδιάζουμε μια πρόταση ανάπλασης, με γνώμονες τις χωροταξικές ελλείψεις του Μεταξουργείου (εικ2) και την συνοχή του μίγματος των κατοίκων, η οποία με μια συνολική αντιμετώπιση από την κλίμακα του οικοδομικού τετραγώνου έως αυτή της κατοικίας,  μπορεί να αποτελέσει απόθεμα συμπλήρωσης των αδόμητων οικοδομικών τετραγώνων της Αθήνας. Η πρόταση δεν αποσκοπεί στην επέμβαση στον υπάρχοντα συμπληρωμένο αστικό ιστό αλλά προτείνει μια διαφορετική πολεοδομική σύνθεση  για την αποσυμπίεση του δομημένου κτηριακού όγκου και για την βιωσιμότητα της πόλης σε περιβαλλοντικό, κοινωνικό, πολιτισμικό επίπεδο.

εικ.6

εικ.6

εικ.7

εικ.7

Πεδίο επέμβασης δεν μπορεί να είναι άλλο από το κύτταρο οργάνωσης της πόλης, το οικοδομικό τετράγωνο. Για την εν δυνάμει συνολικότερη εφαρμογή της άλλωστε, χαρτογραφούνται όλες οι πιθανές τυπολογίες ασυμπλήρωτων οικοδομικών τετραγώνων της Αθήνας (εικ.4). Το οικοδομικό τετράγωνο που επιλέγεται, (εικ.5) χαρακτηρίζεται από ασυνεχές αστικό μέτωπο και κατακερματισμένο ακάλυπτο ενώ  έχει εμβαδόν ελεύθερης έκτασης  4 στρεμμάτων.

(συνθετικοί  άξονες σχεδίασης)

εικ.8

εικ.8

εικ.9

εικ.9

Το οικοδομικό τετράγωνο διασπάται για να αλλάξει τον περιμετρικό τρόπο που κινούμαστε γύρω από αυτό. (εικ.6,7)

Δύο χαράξεις: η υπαίθρια λαϊκή αγορά στη θέση εγκαταλελειμμένων αποθηκών – και πάνω στο ίχνος της παλιάς πόλης – και το πράσινο κατέβασμα κατά την άλλη έννοια, συγκροτούν τους βασικούς και διαμπερείς άξονες δημόσιας κίνησης μέσα στο οικοδομικό τετράγωνο (εικ.10,11).

Η υπαίθρια λαϊκή αγορά – τόπος ανοχής της πολυπολιτισμικότητας -, σαν ισχυρή δημόσια χρήση το διαπερνά, διαμελίζει τον περιμετρικό κτηριακό όγκο, συνδέει την Ιερά οδό με το Μεταξουργείο, τροφοδοτεί το περπάτημα και καθιστά προσπελάσιμο τον ακάλυπτο χώρο.

εικ.10

εικ.10

Ο ακάλυπτος χώρος  αποδεσμεύεται από το ρόλο του αποθηκευτικού shaft στο εσωτερικό του οικοδομικού τετραγώνου και ανοίγεται προς την πόλη. Ένας πράσινος χώρος για την κατοικία και την γειτονιά, συλλειτουργεί και αλληλοτροφοδοτείται με την αγορά (εικ.12,13).

εικ.11

εικ.11

(κατοίκηση)

εικ.12

εικ.12

εικ.13

εικ.13

Με συγκροτημένους προβληματισμούς γύρω από το ζήτημα της συλλογικής κατοίκισης αναρωτιόμαστε ποιο οικοδόμημα θα μπορούσε να σταθεί δίπλα στο μοντέλο της ελληνικής  πολυκατοικίας,  που δόμησε την πόλη, σήμανε την κοινωνική ανέλιξη και κατάφερε να διατηρήσει τη συνοχή του πληθυσμού στο εσωτερικό της σε περιόδους κοινωνικής αστάθειας.

Oι κοινωνικές ανάγκες και τα σχήματα κατοίκησης αλλάζουν; και αν ναι, πώς μεταβάλλουν τα μοντέλα κατοίκησης, σε συνάρτηση ή αντιδιαστολή με τα υπάρχοντα;

εικ.14

εικ.14

εικ.15

εικ.15

Θεωρήσαμε πως μια επαναδιατύπωση του ζητήματος της συλλογικής κατοίκισης θα πρέπει να προσφέρει εναλλακτικές σχεδιαστικές ποιότητες για νέες δραστηριότητες και διαφορετικούς χρήστες όπως επίσης να πραγματεύεται την βελτίωση της καθημερινής διαβίωσης με εργαλεία τον αποτελεσματικό σχεδιασμό, τους υπαίθριους χώρους και την ενεργειακή αυτονομία. Έτσι, προτείναμε μια νέα τυπολογία συγκατοίκησης – υπενοικίασης στην Αθήνα της κρίσης, ένα σύστημα μικρών, ημιαυτόνομων μονάδων παροδικής κατοίκισης (εικ.16,20).

εικ.16

εικ.16

Επειδή το ζήτημα των ορίων κοινόχρηστου και ιδιωτικού χώρου είναι  κομβικό σε σχήματα συλλογικής κατοίκισης, υπερδιογκώνουμε την παραδοσιακή έννοια για το «κατώφλι»: δυο δομικά συστήματα – μέταλλο και μπετόν (κοινόχρηστος και ιδιωτικός χώρος) αλληλοδιεισδύουν,  αλληλλοσυμπληρώνονται και εναλλάσσονται επαναπροσεγγίζοντας τα όρια της κατοίκησης σε ένα σπίτι και ταυτόχρονα σε ένα συγκρότημα (εικ.14).

εικ.17

εικ.17

Το κατασκευαστικό σύστημα γεννιέται από αυτή τη σχέση, καθώς οι εσωτερικοί διάδρομοι (κοινόχρηστοι χώροι, κίνηση, πρόσβαση) αποτελούν την ραχοκοκαλιά του κτηρίου ενώ τα μπετονένια κουτιά (ιδιωτικοί χώροι) φαίνονται να προσαρτώνται σε αυτό. Ωστόσο, οι διαφορικές υλικότητες συνυπάρχουν και είναι εμφανείς μέσα στην τυπολογία της κατοικίας (εικ.19).

εικ.18

εικ.18

Η επιρροή από την πόλη είναι εμφανής. Η Αθήνα δεν είναι μια πόλη απρόσωπη: η ζωή δημιουργείται στα ισόγεια μαγαζιά και στις εισόδους, ενώ η καθημερινότητα αποτυπώνεται στα μπαλκόνια και στις όψεις των πολυκατοικιών. Έτσι, η σχέση με το δρόμο είναι σημαντική για εμάς. Η μορφολογία του συγκροτήματος δανείζεται αναφορές από την κορυφογραμμή της Αθήνας, ενώ οι ρωγμές που δημιουργούνται στο μέτωπο είναι για να προβάλλεται η ζωή του συγκροτήματος στο δρόμο και αντιστρόφως (εικ.15,17,18).

(αντί επιλόγου)

εικ.19

εικ.19

Η διαπίστωση παραμένει πως σε μικρό ποσοστό η Αθήνα είναι μια βιώσιμη πόλη στο σήμερα. Η δική μας πρόταση καθιστά ένα οικοδομικό τετράγωνο αλλά και ένα συγκρότημα κατοικίας ικανά να «αναπνεύσουν» από το εσωτερικό τους. Τα μείζονα προβλήματα όμως της Αθήνας στο σήμερα κάθε άλλο παρά αμιγώς πολεοδομικά μπορούν να χαρακτηριστούν. Διευρύνουμε τη συζήτηση λοιπόν, για μια αρχιτεκτονική η οποία διερευνά την κατάκτηση κοινωνικών στόχων, χρησιμοποιεί φτηνά υλικά και δίκτυα, επενδύει σε υπάρχοντα κελύφη και προτείνει λύσεις για το πραγματικό ανθρώπινο δυναμικό της πόλης._

εικ.20

εικ.20

One thought on “Πολ(η)κατοίκιση / Μεταξουργείο: ένας προβληματισμός για την πόλη…

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s