Η εξέλιξη της αρχιτεκτονικής των φυλακών απομόνωσης

Κώστας Βουρεκάς – Χρήστος Ελευθεριάδης

image147Αντικείμενο αυτής εδώ της εργασίας είναι η μελέτη της αρχιτεκτονικής των φυλακών, από την καθιέρωση της φυλάκισης σαν βασική μορφή τιμωρίας μέχρι τις μέρες μας, με βάση τη λειτουργία της απομόνωσης. Ο απομονωτικός εγκλεισμός που με μέσο την «αισθητηριακή αποστέρηση» και την «εξαναγκαστική απραξία» των κρατουμένων επιδιώκει τη συντριβή του χαρακτήρα τους με στόχο την αναμόρφωσή τους, έχει σαν ιδέα μία μακρά και όχι και τόσο γνωστή ιστορία. Περιγράφεται ο ρόλος προσώπων, ιδεών και θεσμών όπως οι ιδέες για την κόλαση που κυριαρχούσαν στην προτεσταντική θεολογία, ο πουριτανισμός των Κουακέρων της Πενσυλβανίας, πολέμιοι της απομόνωσης όπως ο Κάρολος Ντίκενς και υποστηρικτές της όπως ο Αλέξις ντε Τοκβίλ, τα πειράματα αποτροπής της επικοινωνίας των κρατουμένων του Μάικλ Φαραντέυ, η άνοδος του πολιτικού ριζοσπαστισμού και ότι θεωρήθηκε ως αποτυχία του αναμορφωτικού ιδεώδους τη δεκαετία του 1970 και το σύγχρονο βιομηχανικό σύμπλεγμα των φυλακών (Prison-Industrial Complex) στις ΗΠΑ. Αναδεικνύεται η αρχιτεκτονική των φυλακών από την κλίμακα της χωροθέτησης μέχρι αυτήν της οικοδομικής λεπτομέρειας, ως μία πράξη που υποχρεωτικά υπηρετεί λειτουργίες αντίστροφες από αυτές της αρχιτεκτονικής: απομόνωση, επιτήρηση, περιορισμός των αισθήσεων, κατηγοριοποίηση, καταναγκασμός, ασφάλεια έναντι των αποδράσεων κ.ά.

Η εργασία αυτή είναι φοιτητική διάλεξη που παρουσιάστηκε το Δεκέμβρη του 2003 στην Αρχιτεκτονική ΕΜΠ, με επιβλέποντα καθηγητή τον Σταύρο Σταυρίδη. Η αντίθεση στα «λευκά κελιά» ήταν ζήτημα αιχμής της πολιτικής και κινηματικής επικαιρότητας της περιόδου. Είχε προηγηθεί η κτηνώδης απόπειρα του Τουρκικού κράτους να ελέγξει τις φυλακές με την μέθοδο του απομονωτικού εγκλεισμού των πολιτικών κρατούμενων. Ο απόηχος των απεργιών πείνας στην Τουρκία και των κινητοποιήσεων αλληλεγγύης στην Ελλάδα, ήταν έντονος. Ταυτόχρονα η σύλληψη και η παραπομπή σε δίκη των μελών της 17 Νοέμβρη και του ΕΛΑ, συνοδεύτηκε από τις καταγγελίες των κρατουμένων και των συνηγόρων τους ότι ο εγκλεισμός τους στα «ειδικά κελιά» των φυλακών Κορυδαλλού ισοδυναμούσε με απομονωτική φυλάκιση. Η διερεύνηση του βάσιμου των συγκεκριμένων καταγγελιών υπήρξε ένα από τα κίνητρα για την εκπόνηση της παρούσας εργασίας. Συνέχεια

Συζητώντας για την ετεροτοπία – οι χωροχρονικές εμπειρίες των «τεράτων»

Μάνος Αργύρης

Ετεροτοπία είναι οι φυλακές, η κλινική, ένα νεκροταφείο, ένα «αστικό κενό», το αμερικάνικο μοτέλ και ο περσικός κήπος. Ετεροτοπία μπορεί να είναι μία γιορτή, ένα πανηγύρι, το ταξίδι του μέλιτος, η διατάραξη της τάξης, μία εναλλακτική διευθέτηση.  Η ετεροτοπία, μία έννοια που εισήγαγε ο Φουκώ και αποδείχθηκε ιδιαίτερα γόνιμη σε ότι αφορά την θεωρητική συζήτηση για το χώρο, αποτέλεσε στοιχείο της θεωρητικής επεξεργασίας αρχιτεκτόνων, πολεοδόμων, γεωγράφων και φιλοσόφων στην προσπάθειά τους να ερμηνεύσουν τη χωρική διάσταση των σύγχρονων κοινωνικών φαινομένων. Οι ετεροτοπίες, ως τόποι του «έτερου», δηλαδή του άλλου, του διαφορετικού, του μη κανονικού, εκεί όπου οι κοινωνικές σχέσεις διαφοροποιούνται από τις κυρίαρχες, αποδόθηκαν με συγκεκριμένα υλικά χωρικά παραδείγματα στην φουκωική «ετεροτοπολογία». Η έννοια άνοιξε για να αποκτήσει χαρακτήρα σχέσης ανάμεσα σε έναν υλικό χώρο και τις πρακτικές οικειοποίησής του και πολιτικοποιήθηκε αποκτώντας συνάφεια με τις συνθήκες και τις πρακτικές αντίστασης. Νοητικός ή και γλωσσικός τόπος και ταυτόχρονα υλικός χώρος, η ετεροτοπία ορίζεται καλύτερα με βάση τη διαφορά της από τον κυρίαρχο τρόπο οργάνωσης του χώρου και αποτελεί περισσότερο μια κίνηση, ένα πέρασμα προς το διαφορετικό, παρά μία εφήμερα έστω, παγιωμένη κατάσταση.

Το παρακάτω άρθρο αποτελεί σπουδαστική διάλεξη που παρουσιάστηκε τον Ιούλιο του 2012 στην αρχιτεκτονική ΕΜΠ με επιβλέποντα καθηγητή τον Σταύρο Σταυρίδη.

1. Ο Foucault, ο χώρος και το έτερο

Το Μάρτιο του 1967, ο Foucault έδωσε μια διάλεξη με τίτλο «περί αλλοτινών χώρων», όντας καλεσμένος από μια λέσχη αρχιτεκτονικών μελετών. Ενώ πολλά θα μπορούσαν να ειπωθούν γύρω από το ζήτημα του χώρου, ο Foucault επέλεξε να εστιάσει σ’ αυτό που ονομάζει «χώρους του άλλου». Η πρώτη φορά που χρησιμοποίησε αυτόν τον όρο ήταν στην εισαγωγή για το «Οι λέξεις και τα πράγματα», ενώ η αναφορά του σε μια ραδιοφωνική συζήτηση το 1966 ήταν ο λόγος που προσέλκυσε το ενδιαφέρον του συντονιστή της λέσχης, Ionel Schein. Συνέχεια